Duurzaamheid in Zorg | 9 jan. NEN-Congres

De urgentie rond transitie in de zorg neemt toe. Initiatieven zijn er genoeg. De vraag is: hoe verbinden we ze tot een beweging met blijvende impact? Op vrijdag 9 januari staat dat centraal tijdens het NEN-congres ‘Duurzaamheid in de zorg’.

Springtij-directeur Katinka Abbenbroek neemt deel aan een rondetafelgesprek, met onder anderen Diederik Gommers, over een cruciale systeemvraag: wanneer en waarvoor heb je systeemspelers nodig en welke rol kan NEN daarin vervullen?

Dit gesprek staat niet op zichzelf. Tijdens Springtij Forum 2024 programmeerden we de transitie in de zorg al, met onder meer kunstenaar Maria Koijck en klimaataanjager Cathy van Beek. De inzichten en dilemma’s van toen kregen vervolg: in februari 2025 presenteerde Springtij de resultaten en adviezen aan staats-secretaris Vincent Karremans.

Zo verbindt Springtij actuele maatschappelijke vraagstukken aan concrete plekken waar keuzes worden gemaakt in beleid, praktijk en systeem.

Onder leiding van dagvoorzitter Cathy van Beek brengt het NEN-congres systeem en praktijk samen. Vanuit haar neutrale positie kan NEN partijen verbinden en deuren openen, nationaal én internationaal.
Lees meer over het congres en nog beschikbare kaarten.

Springtij 2024

In 2024 stond Zorg op het programma van Springtij. De zorgsector heeft een grote impact op zowel ons persoonlijke leven als op de maatschappij en we staan voor enorme uitdagingen. Vanuit Springtij werd cross-sectorale leervermogen ingezet om duurzaamheid in de Zorg te benaderen. De wrap-up van het Springtij programma en het advies vanuit de werkgroep werd begin februari 2025 aangeboden aan staatsecretaris Karremans. Lees hier meer over dit gesprek en een verslag van de sessies op Springtij Forum 2024.

Gesprek staatssecretaris Karremans

Duurzaamheid en risico’s in de zorg. Begin februari 2025 zijn we in gesprek gegaan met staatssecretaris Vincent Karremans  over duurzame zorg. Een opvallend punt: er is een enorme risico-aversie als het gaat om hergebruik van materialen in de zorg.

Dit zien we trouwens breder in de maatschappij:
⚡ 0 risico op overstromingen? Dan stoppen we miljarden in dijken.
🚆 Superlaag risico op treinongelukken? Dan rijden er minder treinen op het spoor.
🏥 Geen enkel risico in de zorg? Dan blijven we wegwerp gebruiken, terwijl hergebruik juist veel duurzamer kan zijn.

Gelukkig gaat Karremans met een coalitie aan de slag om hergebruik in te zetten en duurzaamheid centraal te stellen bij zorginkoop. Nu is het tijd voor commerciële productmakers en de farmaceutische sector om hun beste beentje voor te zetten. Als zij innoveren, wordt het voor iedereen beter.

Lees hier de presentatie aan dhr Karremans  Circulaire gezondheidszorg.

Verslag sessies Zorg Springtij Forum 2024

Uitdagingen op het gebied van voorschrijven van wat nodig (b)lijkt, afvalbeheer, medicijnen in ons water, duurzame vastgoedontwikkeling en de menselijke maat van zorg. Het is duidelijk dat een transitie in denken, doen en laten noodzakelijk is. Deze transitie is complex, vereist systeemverandering én concurreert met zoveel andere uitdagingen. De twee sessies over Zorg hadden vooral pijler 4 van de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 als focus. Hierbij een impressie van de sessies en een podcast over Duurzaamheid in de Zorg opgenomen vanaf Springtij Forum.

Sessie 1. Transities in de zorg zijn nodig om complexe systemen te ontrafelen en te veranderen

Prof. Heleen de Coninck was onze key-inspirator. Ze is onder meer auteur van diverse IPCC-rapporten en werkt aan systeemtransitie in haar onderzoek aan de TU Eindhoven en Radboud Universiteit. Ze benadrukte dat incrementele veranderingen soms niet de snelheid van verandering halen,  omdat op details wordt gefocust in plaats van het grotere plaatje. Als je niet uitkijkt kunnen ze zelfs de status-quo verstevigen. Heleen riep op tot het nadenken over hoe een duurzame en klimaatbestendige zorg in 2040 eruit kan zien en dat leidend te maken in beslissingen.

Het verhaal diende ter inleiding van 5 zorg-specifieke systeemtransities/enablers voor de transitie:

1. Kernsysteem-element ‘Richtlijnen en Zorgstandaarden’ 

Op landelijk niveau stellen zorgprofessionals hun richtlijnen/ kwaliteitsstandaarden op, zorgen voor implementatie, onderhoud en vernieuwing. Dit gebeurt inmiddels ook op basis van het Toetsingskader en Meetinstrumenten van ZINL waarin ook de weegfactor ‘impact op het milieu’ is opgenomen. Niek Sperna Weiland (anesthesist AmsterdamUMC) heeft geschetst over hoe hij dit proces lokaal en landelijk heeft doorlopen met het traject ‘van anesthesiegas naar infuus’. Ingrid Spijkerman (arts-microbioloog AmsterdamUMC) heeft aangegeven hoe de waarden veiligheid en duurzaamheid daarbij kunnen worden afgewogen. Het ontwikkelen van minimale normen o.a. in plaats van maximale/ optimale normen in richtlijnen creëert ruimte voor duurzame keuzes. De zorgprofessionele richtlijn vormt het kernelement in het systeem van verduurzaming van de zorg.

Pauline de Heer (strategie-adviseur ZINL) lichtte totstandkoming van het toetsingskader toe, alsook wat ZINL qua groene zorg vermag. Als een bedrijfsonderdeel van een zorginstelling, zoals een OK bijvoorbeeld, gaat vergroenen dan is een dashboard nodig. Datagestuurde duurzaamheid werd geïllustreerd door Niels Hagenaar (strategist bij Gupta).

 2. Scope 3: de value-chain, up-stream & down-stream

Scope 3-emissies vallen buiten de directe invloedssfeer van de zorgorganisatie maar beïnvloeden wel de value-chain. Marieke Beghtel-Spijkerboer, (directeur Directie Leefomgeving en Circulaire Zorg) gaf een beeld van een nieuwe verantwoordelijkheid van leveranciers: de uitgebreide productverantwoordelijkheid (UPV).

De vertegenwoordigers van leveranciers gaven hun visie hierop ; Harald Tepper (Philips), Danielle Motta (J&J) en Cas van Striep (CSU). Zij vertelden hoe zij de samenwerking in het kader van Scope 3 zien en in gang zetten. Ook werd het bedrijfsmodel besproken ‘van bezit naar gebruik’. De ABN AMRO Bank B.V. reageerde bij monde van David Bolscher (sectoreconoom Healthcare ABNAMRO) op welke vormen zij financieren en hoe alert zij ook zijn op perverse prikkels zoals te veel apparatuur leasen omdat het voor de zorgaanbieder dan qua planning van patiënten ‘gemakkelijker’ is.

 3. Het systeem van de inkoop/Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI)

Als de professionele richtlijnen worden toegepast zal dat een plaats moeten krijgen in het systeem van zorgorganisatie zelf; het proces van het opstellen van het duurzaam Programma van Eisen voor hulpmiddelen liefst samen met de afdeling Inkoop die de vertaling maakt bij het inkoopproces met de leveranciers.

De vraag is of dit op N=1-level voldoende tractie, schaal cq inkoopmacht oplevert om Scope 3 voldoende te beïnvloeden om een vereiste transitie naar een duurzame keten te realiseren. Een landelijke aanpak zoals de Groene OK en Esch-R meer kunnen opleveren.

Het UMCU heeft een mooie best practice (in ontwikkeling) van MVI: van inkoopmacht naar inkoopkracht. Celina Kroon (programmamanager Duurzaamheid van het UMCU) gaf een toelichting. Dit werd aangevuld door Cas van Striep (projectmanager Duurzaamheid CSU) met het verhaal van de handschoenen: bijvoorbeeld bij de duurzame handschoenen, de gloovy’s. Er waren ziekenhuizen die deze handschoenen pas wilden aanschaffen als ze ook steriel handschoenen konden leveren. Er moet wel een goede marktvraag worden gesteld aan de leveranciers door de zorgaanbieders; deze zijn zich dat nog amper bewust.

4. Wet- en regelgeving

Volgens de R-ladder van Jacqueline Cramer (voormalig Minister Milieu) moet  de zorgverlener vooral acteren op ‘Refuse…(is het gebruik van materialen/ hulpmiddelen wel nodig? Dit past naadloos past bij de IZA-doelen waarbij vanuit duurzaamheidsoogpunt wordt vastgesteld dat het samen met de patiënt bespreken of de zorg wel nodig is c.q. of het ook anders kan de meest duurzame zorg is). Als dat niet kan Reduce (kan het ook met minder gebruik van hulpmiddelen bijvoorbeeld?) of Redesign wat alleen kan samen in Scope 3 met de inkopers, leveranciers en fabrikanten (van medische hulpmiddelen, medicijnen en voeding) en afvalverwerkers. Samen optrekken in Scope 3 bij het volledig circulaire Re-use wordt de Medical Devices Regulation (MDR) ervaren als een enorm obstakel. Als het medisch hulpmiddel is ontworpen als disposable verschuift de aansprakelijkheid voor eventuele schade bij patiënten bij re-use naar het betreffende ziekenhuis. De MDR is een Europese wetgeving voor medische hulpmiddelen, die beschrijft aan welke eisen de hulpmiddelen moeten voldoen. Ook voor disposables. Deze wetgeving is gericht op patiëntveiligheid. Dat mag niet in het geding zijn. Tegelijkertijd zijn partijen in de zorg zoekende naar de ruimte die de wetgeving biedt voor duurzaamheid. Een voorbeeld van een initiatief is een normontwikkeling voor het gebruik van UV-C desinfectie. Vanuit duurzaamheid zou dit een optie kunnen zijn om te overwegen. Voor de sessie was ook Daan Hoek (UV Smart) uitgenodigd om iets over de techniek te vertellen, maar helaas was hij verhinderd. Breder dan dit initiatief is gestart met een normontwikkeling. Hier zijn verschillende partijen bij betrokken, NEN faciliteert dit proces. Iedereen die er belang bij heeft of denkt te hebben, is welkom om eraan deel te nemen. Saliha Lalout (projectleider NEN duurzame zorg) gaf een toelichting op de rol die NEN speelt en kan spelen. 

5. Het zorgstelsel met  positieve en perverse prikkels

Tijdens de sessie is gesproken over het huidige zorgstelsel. Dit bevat nog volume gestuurde prikkels wat contrair is aan passende zorg alsook aan duurzaamheid. Refuse is de hoogste sport op de R-ladder. Zo zijn er in het hele samenstel van het zorgstelsel (mogelijk) meer perverse prikkels te onderkennen. In afstemming met de stelsel-spelers (ZINL, NZa, IGJ, wetenschappelijke- en beroepsverenigingen en brancheorganisaties) zou een scan kunnen worden gemaakt van waar het zorgstelsel meer toekomstbestendig zou kunnen worden. Wat kan leiden tot een (enorme) versnelling. Misja Mikkers (voormalig Chief Economic Officer NZa en hoogleraar Twente Universiteit) (was helaas verhinderd door omstandigheden) kan een toelichting geven en wellicht een voorstel doen voor een scan van het zorgstelsel op positieve en perverse prikkels.

Sessie 2. Duurzaamheid in de zorg vraagt om gedragsverandering

Gedrag van mensen speelt een belangrijke rol in geval van gewenste (systeem)veranderingen en bewegingen in de zorg. Een niet te onderschatten element om de beweging gaande te houden en de nodige stappen te nemen. Zodoende stond de tweede sessie voor de zorg in het teken van gedragsverandering. Hieronder een impressie van deze sessie.

Opening en inspiratie

Maria Koijck (kunstenaar en van origine verpleegkundige) opent de sessie met een eigen verhaal over het afval dat zij heeft opgehaald na een eigen operatie. Zij vertelt over hoe verschillend is gereageerd op het filmpje en ook over de reacties op de hoeveelheid afval die verzameld is rondom de geboorte van een kind ‘My first little footprint’. Zij ontving reacties als: ‘mag je in Nederland vanwege de vele zakken afval niet eens meer een kind krijgen?’ Tone of voice en framing zijn essentieel. De vraag is: Wat leren we hiervan in de zorg? De opening was aanleiding om in de sessie de levenslijn te bespreken met de deelnemers, over de geboorte tot en met de laatste levensfase.

Persoonlijk verhaal de vraag over dilemma’s

Evelyn Brakema (jonge moeder, voorzitter van de Groene Zorgalliantie (GZA) en huisarts in opleiding) vertelt over haar persoonlijke dillema’s op het gebied van duurzaamheid… De vraag staat centraal: hoe maak je die bespreekbaar in de spreekkamer en breder in de maatschappij? Wel kinderen krijgen of niet?

Overweging van alternatieven in de zorg

Wouter Hehenkamp (hoogleraar duurzame zorg bij het Centrum Duurzame Zorg van het Amsterdamumc en gynaecoloog) schetst hierna zijn handelingsalternatieven. Met als focus anticonceptie en het behandelen van een vleesboom. Beide veel voorkomende gesprekken in de spreekkamer én met een behoorlijk verschil in klimaatimpact in relatie tot de werking. Eerder onderzoek heeft aangetoond dat patiënten duurzaamheid belangrijk vinden en dat ze ook geïnformeerd willen worden over de milieu impact van behandelingen. Bespreken van deze extra dimensie levert ‘food for thought’ op. Zo bleek heel duidelijk uit de sessie: hoewel alle aanwezigen van Springtij duurzaamheid een warm hart toedragen bleek dat als het om persoonlijke keuzes gaat veel mensen een drempel ervaren. In hoeverre ben je bereid om als individu offers te maken ten bate van het collectief. We concludeerden dat het gesprek hierover ontzettend belangrijk is. Moeilijke keuzes in de zorg zijn uiteindelijk onvermijdelijk om een duurzaam zorgsysteem te garanderen. Daar nu over spreken maakt dat dit over een tijd hopelijk beter mogelijk of gewoon best practice wordt.

Voorbeeld van initiatief en follow up in een zorginstelling

Celina Kroon (programmamanager Duurzaamheid UMCU) werpt licht op de verschillende drijfveren van professionals om aan duurzaamheid te werken.

Daarnaast schetst ze het ontstaan en vervolg van de  Medische disposables met de meeste impact op het milieu en planetaire grenzen, opgesteld door de NFU. Meer informatie: https://www.greendealduurzamezorg.nl/nieuws/nfu-shortlist-disposables/).

Er volgt veel kracht vanuit de bottom-up beweging in de zorg. Tegelijkertijd belemmert de complexe infrastructuur. Om versnelling te bereiken en de Green Teams te ondersteunen is de Green Team routekaart ontwikkeld. Deze routekaart biedt een beknopt en duidelijk pad voor Green Teams in ziekenhuizen, UMC’s en zorginstellingen en daarnaast praktische handvaten zoals de FIETS-methode, PROMEZA en concept business cases voor overstappen naar herbruikbare instrumenten. Meer informatie: Green Team Routekaart – Groene Zorg Alliantie.

Voorbeeld van een groen initiatief in de ouderenzorg

Frido Kranen (voormalig bestuurder van de Omring (huidige van Gelre Ziekenhuizen)) vertelt hoe hij zich hard heeft gemaakt voor een groen verpleeghuis geïnspireerd op alle thema’s van de Green Deal samen werken aan Duurzame zorg op Texel.

Afsluiting, met een tastbaar voorbeeld

Tot slot vertelt Maria Koijck hoeveel afval één cataractoperatie veroorzaakt in tien minuten tijd. De oogartsen zijn ook op Europees level doende om juist deze zo frequent voorkomende OK te vergroenen.

Springtij Forum 2024. 25 en 26 september op Terschelling.  
Sessie ontwikkeld door Cathy van Beek en Katinka Abbenbroek (Springtij). 

Inspiratoren: Heleen de Coninck (TU Eindhoven), Niek Sperna Weiland (Amsterdam UMC), 
Ingrid Spijkerman (Amsterdam UMC), Cas van Striep (CSU), Bruno Bruins (Renewi), 
Marieke Spijkerboer (I&W), Saliha Lalout NEN,, Misja Mikkers (Universiteit Twente), 
Pauline de Heer (ZINL), Celina Kroon UMC Utrecht, Maria Koijck (kunstenaar), 
Evelyn Brakema (Groene Zorg Alliantie), prof Wouter Hehenkamp (Amsterdam UMC), 
Harriette Laurijsen (Radboud UMC), Rutger Jan Pessers (ARN) en Frido Kranen (Omring/Gelre ziekenhuis).