Omgaan met populisme, weerstand en maatschappelijk ongenoegen

Hoe komen we tot een economie die in dienst staat van de samenleving? Katinka Abbenbroek, directeur van Springtij, roept op om anders te gaan bewegen. De huidige plutocratie – waar een kleine groep aandeelhouders en bedrijven de touwtjes in handen heeft – werkt niet meer voor de samenleving. Steeds meer mensen voelen zich buitengesloten, uitgebuit, en zonder zeggenschap over hun eigen toekomst. Terwijl de ecologische crisis escaleert, lijkt onze economische groei enkel nog gericht op kortetermijnwinsten. Het is tijd voor een democratische revolutie.

We moeten de beweging inzetten naar een economie waarin bedrijven niet alleen verantwoording afleggen aan aandeelhouders, maar aan de hele maatschappij. Dit vraagt om een herverdeling van macht, zowel economisch als politiek, en om samenwerking en solidariteit over grenzen heen. In deze sessie verkennen we het pad om daar te komen. Welke democratische principes moeten we trainen en implementeren om te komen tot een duurzame dienende economie?

Tuur Elzinga, voorzitter FNV, schreef het manifest: Democraten aller landen, verenigt u! Hij is geboren op Texel en weet als eilander dat je dingen samen moet doen om verder te komen. “Autoritaire leiders zijn van alle tijden”, licht hij toe. Maar dat democratisch gekozen leiders autoritair zijn, is iets van de laatste tijd. Leiders, die inspelen op de onvrede van het volk, terwijl ze de werkelijke oorzaken ongemoeid laten. Dat is zorgelijk. Waarom zijn mensen bereid om hun zeggenschap uit handen te geven aan leiders die hun democratische rechter vervolgens weer afnemen? De kiezer voelen zich hiertoe aangetrokken, omdat ze het gevoel hebben dat de democratie voor hen niet goed werkt.

Politieke en economische macht zijn in ons denken gescheiden, uit elkaar gegroeid. Maar eigenlijk is dat gek, want geld is macht en met geld kun je dus invloed kopen. Die macht komt steeds meer in handen van grote bedrijven en hun aandeelhouders. Dus de economische macht is niet gedemocratiseerd. Want de hiërarchie geldt in de wereld van de grote ondernemingen en directeur en aandeelhouders zijn de baas.

Deze sessie inspireert om te strijden voor een échte democratie, waarin de macht bij het volk zelf ligt. Waarin we niet worden uitgebuit noch uitgesloten, waarin de planeet niet kapotgaat. Dit is de tijd voor actie, voor verandering! Daarom moeten we de economie democratiseren, om samen onze wereld te kunnen veranderen.” Hoe doen we dat?

Katinka citeert Bruno Latour, wetenschapsfilosoof, die ooit zei: een perspectievendemocratie hebben we nodig, waarin de verschillende perspectieven, niet alleen van mensen, maar ook bijvoorbeeld van natuur, milieu, technologie erkend worden.

Mark Roscam Abbink, DG Landelijk gebied en stikstof bij het Ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur, heeft vaak in rol in thema’s die polarisatie oproepen. Hij schetst wat je kan leren van al die polariserende dossiers. Het gaat erom dat je in beweging komt en in beweging blijft. Dat is al uitdagend genoeg. Polarisatie is ook belangrijk om juist in beweging te komen, anders had bijvoorbeeld de vrouw nog steeds geen stemrecht gehad. Als het niet lukt om via de gebruikelijke procedures je zin te krijgen, dan kan polarisatie een oplossing zijn. Dat gebeurt vaak, en ondermijnt daarmee op dat moment te democratie.

Velen van ons voelen polarisatie in de maatschappij. Maar als je het wetenschappelijk onderzoekt, blijkt dat het wel meevalt. Het is wel belangrijk om te onderzoeken waar de tegenstellingen vandaan komen. Soms gaat het om de inhoud, maar vaak gaat het er ook om, dat mensen zich niet gehoord voelen en zich daarom polariserend gaan opstellen. Een belangrijke les is dat ook mensen waar je het niet mee eens bent, best goede ideeën kunnen hebben.

Matthijs Schouten, bijzonder hoogleraar ecologie en filosofie, reflecteert: “ik spreek met heel veel mensen en het valt me op dat de verschillen inhoudelijk vaak meevallen. Het is zo wezenlijk om mensen weer te laten voelen waar democratie in de kern om gaat. Het was bedoeld om de hele samenleving te dienen, ook de minderheden. Dat vergt werk en voortdurend opletten. Je richten op dat wat minder zichtbaar is.”

Tijd voor actie: tien vragen worden voorgelegd aan alle deelnemers aan deze sessie. Zij geven met elkaar, vanuit ieders perspectief, input voor de oplossing. Vragen als ‘Hoe kunnen we bedrijven aanmoedigen om hun besluitvorming democratischer te maken, met inspraak van werknemers, consumenten en de gemeenschap?’, ‘Wat zijn haalbare maatregelen om een betere balans te vinden tussen winstmaximalisatie en maatschappelijke verantwoordelijkheid?’ of ‘Welke rol kan technologie spelen in het versterken van werknemersinspraak en het democratiseren van besluitvormingsprocessen binnen bedrijven?’ Een half uur worden in teams de oplossingen uitgewerkt. Alle uitkomsten en aantekeningen worden na Springtij uitgewerkt en teruggekoppeld door Tuur of Mark.

Samen staan we sterk, dat is de kunst van bewegen, besluit Katinka. Net als in de strijd voor algemeen kiesrecht, hebben we een nieuwe democratische revolutie nodig. Een revolutie die de macht terugbrengt naar de mensen die het werk doen, die de aarde koesteren. Een revolutie die de macht terugbrengt naar de gemeenschappen die onze toekomst bouwen. Laten we deze beweging samen voortzetten, ook na Springtij.

Verslag van sessie 'Omgaan met populisme, weerstand en maatschappelijk ongenoegen'. 
Tijdens Springtij Forum 2024 op 25 september op Terschelling. 

Loods: Katinka Abbenbroek (Springtij). 
Inspiratoren: Tuur Elzinga (FNV), Mark Roscam Abbing (Ministerie LVVN) en Matthijs Schouten.