Skip to main content

“Opgegroeid op het Friese platteland, waar de natuur mijn speeltuin was, voel ik een diepe verbinding met de aarde. Toch trok de dynamiek van de stad mij aan, waardoor ik nu in de stad leef. Mijn missie is het creëren van een stad die in harmonie met de natuur leeft. Het is mijn doel om stedelijke ontwikkeling en natuurlijke schoonheid te verenigen, zodat beide niet alleen naast elkaar bestaan maar elkaar versterken. En zo bij te dragen aan een mooi, schoner en gezonder Nederland voor alles dat leeft.”

Daarom organiseerde ik tijdens Springtij Forum 2023, samen met anderen, een track onder de titel ‘Verduurzamen van Wijken’. In dit essay maken we je deelgenoot van de belangrijkste ervaringen en lessen.

Anno Drenth, april 2024.
In samenwerking met Springtij, Mooi Nederland, Bouwend Nederland, Klimaat Verbond, Gideons en De Groene Metropool. En dank aan de mede-organisatoren van de sessies: Pepijn Nicolas, Lucas De Man en Jacqueline Cramer.

1. Inleiding

Het realiseren van woonwijken in balans met de natuur, een plek waar bewoners en bezoekers verliefd op worden en aangespoord worden tot gezond gedrag, gaat langzaam. Er zijn vanuit alle sectoren en/of thema’s mooie voorbeelden over circulaire en biobased materialen, het integraal duurzaam ontwerpen van de woonomgeving vanuit de bewoners, anders kijken naar het woningtekort en de renovatieopgave, het ontwerpen vanuit enkele leidende principes tot het openstaan voor andere vormen van samenwerking c.q. bouwcultuur. Maar hoe brengen we deze goede voorbeelden in de praktijk, inspireren en activeren we grotere groepen mensen deze voorbeelden over te nemen en welke belemmeringen moeten we oplossen en wie kan ze oplossen?

2. Complexiteit van de opgave

De verduurzaming van woonwijken kent vele verschillende uitdagingen, belemmeringen en ook kansen. In de voorbereiding naar Springtij hebben we veel gesproken met diverse partijen welke actief zijn in het verduurzamen van woonwijken; van Rijksoverheid, Regionaal en Lokaal met en zonder vertegenwoordigers van belangenorganisaties, Bouwers en adviesbureaus. En uit al deze gesprekken kwam de omvang en complexiteit van de opgave steeds weer naar boven drijven. In de Track, op Terschelling tijdens het Forum, zijn we dan ook met elkaar opzoek en in gesprek gegaan om de dynamiek achter de opgaven te verkennen en te kijken waar we met elkaar het verschil kunnen maken. En wie met wie kan samenwerken om dit verschil te maken. Duidelijk was, dat de omvang en complexiteit niet zomaar kunnen veranderen, maar wel door middel van samenwerking en coalities te vormen op onderdelen in de gehele opgave een verschil te maken.

3. Veelzijdigheid van de opgave

Zoals eerder aangeven is het onmogelijk om met circa 50 zeer betrokken en gepassioneerde mensen de verduurzaming van woonwijken in 2 dagen te organiseren. Maar wel is het mogelijk gebleken door middel van samenwerking op onder delen het verschil te maken. Door naar elkaar te luisteren en te leren van elkaar op verschillende posities in de samenwerking en in de verduurzamingsopgave kunnen we een verschil maken. Maar ook de kracht van de verbeelding hier bij te betrekken. In de navolgende beloken vertellen we jullie daar graag meer over de verschillende opgaven, inzichten en vertrekpunten.

De Track ‘Verduurzaming van Wijken’ op Springtij Forum 2023 en de essay zijn georganiseerd door Anno Drenth, Pepijn Nicolaas, Lucas de Man, Jacqueline Cramer, Marten Falk, Ruben Bus, Yuri van Bergen & Petra Lettink, Caroline Porsius en Lisa de Groot. April 2024. Lees onderstaand hun verhalen en ervaringen.

“Willen we een duurzame wijk (wereld) bouwen, dan moeten we het hele systeem beschouwen.” Ruben Bus

Op Springtij en in het algemeen, bij de burger, de bouw, de beleidsmaker is het ‘waarom dit moet’ al ingedaald. Maar ‘hoe dit moet’ drukt nog heel erg de sfeer. Hoe zorgen we ervoor dat we met elkaar de mooie plannen en ideeën (ook die op Springtij zijn ontwikkeld) zichtbaar en voelbaar worden en omgezet worden in een positieve energie van mogelijkheden en aanpakken? Wij pleiten voor het inzetten van verhaal en verbeelding van vertellers, wetenschappers en kunstenaars om de inzet naar een regeneratieve economie te stimuleren en te versnellen. De kracht van storytelling en verbeelding in deze nieuwe economie is essentieel. Om enerzijds professionals te bereiken en te betrekken en anderzijds een breder publiek bewust te maken van realistische alternatieven.

Op Springtij hebben we het hele systeem van duurzaam bouwen en wonen beschouwd. Mede aan de hand en met het model (zie de foto hieronder). We onderzoeken hoe de wijk, van grond tot gebouw, van burger tot energieleverancier en van ideaal tot financieel eerlijk waardesysteem, eruitziet en wat dit betekent voor de verschillende wijken in Nederland.

Samen met verschillende stakeholders uit deze ketens, beginnend met de bewoners, bouwers, woningbouwcorporaties en energieleveranciers maar ook beleidsmakers en ecologen, ontwikkelen we perspectieven voor de wijk die naast economische, ook ecologische en sociale waarde toevoegen. Steeds per wijk, dus heel lokaal.

Door verbeelding en verhalen maken we de mogelijkheden tastbaar. Deze verbeelding biedt aanknopingspunten voor het vervolggesprek over mogelijke invullingen van de wijk. Deze inzichten hebben we gebruikt tijdens Springtij Forum en in de uitwerking van het vervolg om de opgave tastbaarder, doorgrondbaarder en uitvoerbaar te maken.

“De kracht van netwerksturing.” Jacqueline Cramer

We staan voor gigantische uitdagingen op duuurzaamheidsgebied: we moeten toegroeien naar een duurzame energie- en watervoorziening, circulaire economie en veerkrachtige biodiversiteit en zorgen dat alle milieueffecten geminimaliseerd worden. Zulke veranderingen kunnen we alleen maar tot stand brengen als iedereen mee verandert en er continuïteit van beleid is. Het vergt systeemveranderingen op alle vlakken: juridisch, economisch, technisch, organisatorisch en gedragsmatig. De overheid heeft een belangrijke rol om in de gewenste richting te sturen, maar ze kan het niet alleen. Coalities van welwillende partijen verenigd in netwerken kunnen complementair aan de overheid mede sturing geven. Zij kunnen van onderop vernieuwing aanjagen en een steeds grotere groep volgers daarin meekrijgen. Ik noem die vorm van sturing ‘netwerksturing’.

De afgelopen 20 jaar heb ik als onafhankelijke transitiemakelaar talloze transitie-initiatieven geregisseerd, zowel op regionale schaal als in ketens. De ervaringen die ik heb opgedaan, heb ik samengevat in tien bouwstenen.

Tijdens Springtij hebben we deze bouwstenen gezamenlijk besproken en herkend en van daaruit meerder transitie-initiatief kunnen starten. Waarbij we elkaars leerervaringen gebruiken om tot een gezamenlijke aanpak te komen.

“Het perspectief van de Natuur.” Caroline Porsius, Programmadirecteur Groene Metropool (Staatsbosbeheer).

Dit jaar gaf de opzet van Springtij de mogelijkheid om gedurende de Springtijdagen aan te sluiten bij een specifiek track. Voor mij en voor mijn programma van Staatsbosbeheer: Groene Metropool, was de track van de bouw zeer interessant.

Een aantal dagen werkten we met verschillende mensen uit uiteenlopende sectoren aan een serie ideeën om met elkaar te kijken naar kansen en mogelijkheden voor verduurzaming in de bouw. Het perspectief dat ik hierin meenam was het natuurperspectief. Het perspectief van de natuur zelf, zoals bijvoorbeeld de vleermuis, de egel of de vlinder en ook het perspectief van bouwen met natuur, zoals het gebruiken van hout of biomateriaal (maaisels of resthout) in bijvoorbeeld isolatiemateriaal.

Kijk niet enkel naar het gebouw zelf is daar mijn pleidooi, maar naar de omgeving. Zoom uit om over grenzen heen te blijven denken. Dus niet alleen jouw project, of jouw gemeentegrens. Je maakt deel uit van een groter geheel, een systeem van bodem, water en verbindingen.

Zorg voor een gezonde groene leef- en woonomgeving die verbonden is met het schaalniveau van een gebied en ruimte biedt voor de mens én de natuur.

We kennen in Nederland inmiddels veel bewegingen die natuur inclusief denken en doen. Een voorbeeld daarvan is het collectief natuur inclusief. Dat juich ik toe én ik verlang daarnaast ook naar meer wederkerigheid. De natuur biedt ons zoveel, waar ligt een mooi balans?

Natuurinclusief bouwen mag van mij naar Bouwinclusieve natuur.

“Verduurzamen van bestaande woonwijken.” Yuri van Bergen en Petra Lettink.

Tijdens de sessie op Springtij zijn we in contact gekomen met een grote enthousiaste groep van professionals die allemaal hetzelfde doel voor ogen hebben. Bijzonder om te ervaren dat nagenoeg iedereen hetzelfde vertrekpunt voor ogen had. Namelijk dat verduurzamen van bestaande wijken en buurten alleen succesvol kan zijn als we beginnen bij de mensen die er wonen. Mede door dit enthousiasme en gezamenlijke ambitie zijn we op het vaste land met elkaar verdergegaan. Dit heeft ons en onze aanpak inmiddels al veel gebracht. Met name inzicht in de omvang en complexiteit van onbekendheid van elkaars betrokkenheid in de keten. Maar ook kansen en mogelijke om kwetsbare schakels in deze keten beter te organiseren of soms te repareren. Een van deze kansen is de inzet van circulaire producten bij renovatie. Een opgave die veel verantwoordelijkheid vraagt van de leveranciers en verwerkers van producten. Maar dankzij recent onderzoek steeds meer aandacht krijgt door de enorme impact die het heeft bij het behalen van onze klimaatdoelen.  

Klimaatverbond Nederland en BouwhulpGroep

De vrijblijvendheid van het omgaan met duurzaamheid is er ondertussen wel van af. Dit maakt langzaam plaats voor vragen over wie, wat precies gaat bijdragen en wanneer. Bijzonder is dat zowel Klimaatverbond Nederland (1992) als BouwhulpGroep (1978) beide vanaf het begin van deze transitie betrokken zijn als organisatie, de een gericht op decentrale overheden en de ander meer op woningvoorraad en woningcorporaties. Het was dan ook geen moeilijk besluit om onze samenwerking te intensiveren gericht op een gezamenlijk doel van het verduurzamen van de gebouwde omgeving vanuit een visie dat iedere bewoner mee moet kunnen doen.

Iets als ‘de klimaatopgave’ de gebouwde omgeving is groot. Veel te groot als thema: klimaatmitigatie, klimaatadaptatie, leefbaarheid, betaalbaarheid, duurzame kwaliteit van woningen en levensduur denken (energie én materiaal). Daarbij is de aanpak zeer gefragmenteerd en zijn de gestelde doelen nieuw voor iedereen: aardgasvrij wonen, energie neutrale woningen, circulaire materialen en allemaal vóór 2050 uitgevoerd.

Gemeenten hebben de ambitie om meer dan 7 miljoen woningen voor het jaar 2050 te verduurzamen. Ofwel een verduurzamingsopgave van zo’n 250.000 woningen per jaar – gemiddeld ongeveer 1.000 woningen per werkdag tussen nu en 2050. Om dit doel te bereiken zal de verduurzaming flink moeten worden versneld. Het collectief organiseren, uitvragen en seriematig uitvoeren van woningrenovaties kan hieraan bijdragen. En dat is waar de samenwerking tussen BouwhulpGroep en Klimaatverbond juist op inzet.

Wijwonen

Op dit moment ervaar je als woningeigenaar nog veel redenen om je woning niet te verduurzamen. Hoge kosten (kan en wil ik die betalen), ingewikkelde keuzes, een slepende uitvoering en een gebrek aan kwaliteitsgaranties spelen hierin een belangrijke rol. Daarnaast zit de planning van aannemers en installatiebedrijven vaak al voor lange tijd vol, waardoor de energie om te starten verdwijnt. Onze gezamenlijke visie is dat deze verduurzamingsopgave alleen kan worden bereikt door aan te sluiten bij de woonwensen van alle woningeigenaren. Én deze woningeigenaren vergaand financieel en technisch te ontzorgen en de uitvoering van de verduurzaming in één week per woning te realiseren. Om dit te bereiken helpt een integrale en collectieve aanpak die de brug slaat tussen mens en techniek. Collectief verduurzamen betekent naast draagvlak in de buurt ook nieuwe financiële producten voor particuliere woningeigenaren, een soepeler vergunningsproces voor de buurt, een interessantere uitvraag wat omvang en continuïteit voor aannemers en het creëert van nieuwe verbindingen in de wijk. Denk hierbij aan het creëren van buurthuizen, het vergroenen van straten en voortuinen en bijvoorbeeld het splitsen van woningen gericht op ouderen en jongeren die willen blijven wonen in hún buurt.

We waren tijdens de Track ‘Verduurzamen van Wijken’ zeer verrast over de herkenning van deze grote opgave. Én enthousiast over de erkenning van onze aanpak tijdens Springtij. Bij de vervolgbijeenkomsten op het vaste land zijn we direct concreet aan de slag gegaan met partnering om de noodzakelijke versnelling concreet te maken.

“Bouwcultuur is essentiële schakeling.” Marten Valk

99% van de wijken in NL is nog niet ‘duurzaam’ stelden we op Springtij. Het uitdagende doel (BHAG)  over bouwcultuur binnen de Track ‘Verduuurzamen Wijken’ op Springtij 2023 was dat alle stakeholders 100% eigenaarschap nemen om dit te kantelen. En dat begint niet bij beleidsplannen van bovenaf of een wijzende vinger, maar bij onszelf. Kwetsbaar durven zijn over onze perfecte mislukkingen, onze emoties, onze behoeften en dromen. Om vervolgens de behoeften van andere stakeholders in de gebouwde omgeving te includeren. Wij weten nog niet hoe dit ‘moet’, maar wel dat we dit ‘willen’ ontdekken in veilige omgevingen.

We hebben de techniek en middelen in huis om dit te realiseren. Wat in de cultuur maakt dat we nog niet veel meer duurzame wijken hebben?

Aantekeningen voor onze aanpak: Route staat niet vast… wel op welk eindpunt we koersen / Hoe komen we tot een gezamenlijk gedragen doel? / Het gaat om eigenaarschap en kwetsbaarheid…/ Van de koplopers naar de voorhoede van het peloton naar het peloton, of koplopers – peloton – grootmidden…/  Blunderfestival, Fuckup-cup / Iedereen is onderdeel (voorbeeld schoonmaker voor missie naar de maan) / Wat is het magische recept voor ander leiderschap?

Op basis van wat er na Springtij gebeurde in onze groep in de communicatie schreven we een sketch uit die we uitvoerden op een terugkommiddag in november. Met als ingang: De bouwcultuur dat ben jij. Commitment: hoe gaan we daarmee om? De wonderlijke wereld van communicatie en afstemming.

Het was ook mede inspiratie voor de sociale-transitie-tribe binnen Gideon (Building Transition Tribes). Daar is een online sociale-transitie-game ontwikkeld om mensen in de bouwsector nog meer kennis te laten maken met de verschillende aspecten van sociale transitie. Er staat ook een documentaire op de planning, onder andere in samenwerking met Lucas de Man. Doel van de documentaire is om verschillende rollen in de transitie vanuit een kwetsbaar perspectief vast te leggen om op de diepere laag te kijken naar wat ons beweegt en tegenhoudt.

Let us know als je mee wilt doen met het veranderen van de bouwcultuur en het vergroten van deze beweging. Komend Springtij willen we hierop verder gaan.

“Verduurzamen van woonwijk Diezerpoort.” Lisa de Groot

Na Springtij hebben we met elkaar doorgewerkt van de verschillende opgaven. De kracht van de groep benut om een concrete case uit te verdiepen tijdens een vervolg sessie, hier een sprekend voorbeeld.

De casus

In de wijk Diezerpoort in Zwolle heeft een bewonerscooperatie het initiatief genomen om een gebied met 21 appartementencomplexen te verduurzamen. Deze appartementen zijn in particulier eigendom (zowel bewoner-eigenaren als verhuurders). De eigenaren zijn georganiseerd in VvE’s, per complex is er een VvE. De complexen zijn begin jaren zestig gebouwd en (dus) van slechte kwaliteit. Er is sprake van veel achterstallig onderhoud en een hoge energierekening. De bewoners en VvE’s hebben niet het vermogen (geld) om te investeren. De verhuurders staan op afstand of willen juist investeren tot een goed energielabel omdat ze dan een hoge huur kunnen blijven vragen (vanwege toekomstig puntenstelsel). De bewonerscoöperatie is aan de slag gegaan met dit vraagstuk en is op zoek gegaan naar een oplossing om de wijk en het vastgoed te verbeteren, zonder dat de woonlasten stijgen.

Aanpak

De oplossing kan gevonden worden met een aanpak waarin alle waarde in het gebied wordt gebruikt en de toegevoegde waarde in het gebied bij de bewoners blijft. De VvE’s zijn namelijk ook eigenaar van de buitenruimte. Door vastgoed toe te voegen en daar zelf opdrachtgever voor te zijn, kunnen de VvE’s inkomsten genereren om de kwaliteit van de bestaande bouw en de buitenruimte te verbeteren. De opdrachtgever woont in de buurt!

Uitdaging

Deze aanpak vraagt om een andere samenwerking tussen bewoners, gemeente en marktpartijen en financiers. Maar hoe dan?

Springtij

Toekomst Sterk (de adviseur van de bewonerscoöperatie) en de gemeente Zwolle hebben deze casus ingebracht tijdens Springtij Forum 2023 en ook tijdens de terugkomsessies. Iedereen dacht vol enthousiasme mee over deze casus. Zo werden we enerzijds bevestigd in ons idee dat het belangrijk is om bewoners in positie te brengen om zélf opdrachtgever te zijn voor de verbetering van hun buurt. Het is essentieel dat ze hiervoor ook de vaardigheden hebben of kunnen ontwikkelen. Anderzijds werd ons ook het belang duidelijk om financiers aan tafel te brengen. We kunnen namelijk de business case rond krijgen, maar er is geld nodig om te kunnen starten. In de financiering is ook innovatie nodig, en banken zijn daarmee bezig. Springtij brengt creativiteit en netwerk.

Door deze casus te bespreken met andere transitiedenkers werden enerzijds bevestigd dat we op de goede weg zitten en anderzijds dat we door moeten zetten!

En vergeet niet het belang van de nazit. Tijdens de borrel en de reis terug naar huis komen allemaal andere onderwerpen ter sprake. Persoonlijke worstelingen, drijfveren, dromen en ambities, ook belangrijk om het daarover te hebben. Inspiratie en energie om te blijven zoeken naar de goede kronkelwegen.

De Track “Verduurzamen van Wijken” op het Springtij Forum en de essay zijn georganiseerd door Anno Drenth, Pepijn Nicolaas, Lucas de Man, Jacqueline Cramer, Marten Falk, Ruben Bus, Yuri van Bergen & Petra Lettink, Caroline Porsius en Lisa de Groot.

April 2024